28. Idul Fitri

Di sini Jakarta (28)

Op de kalender is het bijna 10 september 2010 en Jakarta is in rep en roer. Idul Fitri – Lebaran, oftewel het ‘suikerfeest’, de afsluiting van de ramadan (de verplichte jaarlijkse vastenmaand voor moslims) – is in aantocht. Een paar miljoen inwoners van de metropool Jakarta treffen driftig voorbereidingen voor de vaak lange, vermoeiende en risicovolle jaarlijkse reis naar hun oorspronkelijke geboorteplaats. De komende dagen zullen ze tijdelijk uitwaaieren naar diverse bestemmingen in de Indonesische archipel.

Gek genoeg overschaduwt deze – in de koran eigenlijk slechts terloops vermelde – feestdag, voor wat betreft beleving, de officieel veel meer van belang zijnde islamitische feestdagen, zoals het offerfeest en het islamitisch nieuwjaar. Bij de uitgebreide viering van Idul Fitri gaat het vooral om het aanhalen van familie- en vriendschapsbanden. Dit alles uiteraard onder het genot van zoveel mogelijk lekkere hapjes en drankjes. Het hele gebeuren is denk ik het beste te vergelijken met het in Europa welbekende kerstfeest. Familieleden komen – na langere tijd – eindelijk weer samen, hullen zich in feestelijke – nieuwe – kleding, en delen een vaak rijkelijke dis.

Afhankelijk van de afstand tot het reisdoel, en de inhoud van de portemonnee, worden massaal vlieg- en/of treintickets gekocht, plaatsen in bussen of veerboten gereserveerd, en ‘last but not least’ alle beschikbare particuliere vervoermiddelen in gereedheid gebracht.

Het meest gebruikte vervoermiddel is de motorfiets. Bijna 75 procent van deze gelegenheidsmigranten, maakt er gebruik van. Zo ook een buurman even verderop in de straat. Twee dagen voor Idul Fitri geeft hij zijn motorfiets nog koortsachtig een minimale en vooral zo goedkoop mogelijke onderhoudsbeurt. De brandstoftank wordt tot aan de dop gevuld en vervolgens vertrouwen hij, zijn vrouw en hun twee jonge kinderen, hun leven toe aan dit ‘ijzeren ros’ voor de lange en inspannende, bijna non-stop rit naar Yogyakarta op Midden Java. Om niet met lege handen aan te komen, worden er ook nog twee kartonnen dozen vol presentjes en een tweetal rugtassen vol kleding ‘aan boord’ genomen.

Voor een kleine vijfhonderd motorrijders zal dit vertrouwen – net als alle voorgaande jaren – ongegrond blijken en zal het hun allerlaatste rit worden. Duizenden anderen zullen met vaak ernstige verwondingen hun reis voortijdig moeten afbreken. Met dank aan de enorme verkeersdrukte, de slechte wegen, oververmoeidheid, overbelading en vooral de afwezigheid van enige vorm van verkeersdiscipline.

Ook de ontelbare in Jakarta werkzame huisbediendes, kindermeisjes en particuliere chauffeurs, hebben het traditionele recht op een tiendaags verlof rond Idul Fitri. Deze exodus bezorgt menige ‘vrouw des huizes’ echter nachtmerries, een hoge mate van stress en een gevoel van diepe ellende. In het dagelijks bestaan van met name de midden- en bovenklasse van deze samenleving, zijn het de bedienden die vrijwel alle dagelijkse huishoudelijke taken verrichten.

De gemiddelde huisvrouw in Nederland zou er haar hand niet voor omdraaien, maar hier in Jakarta leidt het tot onvoorstelbare, soms lachwekkende en soms dramatische taferelen. Huisvrouwen, die geen idee hebben hoe ze met een bezem of een dweil om moeten gaan. Moeders, die niet weten hoe ze de flesvoeding van hun zuigeling moeten bereiden. Echtgenoten, die zich genoodzaakt zien een beroep te doen op elk schoon stukje kleding dat ze in huis kunnen vinden, omdat het vaste stramien van wassen, drogen en strijken, abrupt tot stilstand is gekomen. Kinderen, die verplicht worden om de helpende hand toe te steken – door voor zichzelf een simpele maaltijd te bereiden – en hun ouders handenvol extra werk bezorgen door vervolgens de keuken in een staat van totale wanorde achter te laten.

In een ultieme poging te ontkomen aan de verafschuwde ongemakken van het huishouden, zoeken steeds meer welgestelden, met het hele gezin, hun toevlucht tot een tijdelijk, volledig verzorgd verblijf in een hotel. De hotelindustrie in Jakarta heeft zich dan ook vol overtuiging op dit ‘gat in de markt’ geworpen en biedt een keur aan speciale Idul Fitri arrangementen. Het verblijf in een hotel biedt overigens wel weer volop werk aan particuliere bewakingsdiensten. De vele, tijdelijk ‘onbewoonde’ huizen, dienen immers wel te worden voorzien van 24-uurs beveiliging.

De wat minder bedeelden zoeken hun heil meestal in goedkopere oplossingen. Met familie en/of buren, wordt een verlofschema voor alle gezamenlijke bediendes gemaakt, zodat ze niet allemaal tegelijkertijd afwezig zijn. De beschikbare bediendes worden vervolgens via een roulatieschema ter beschikking gesteld van de deelnemende gezinnen.

Een bijkomend probleem vormt de gelijktijdige afwezigheid van overige – als vanzelfsprekend altijd aanwezig geachte – hulptroepen, zoals: straatverkopers, uitbaters van eetstalletjes, vuilnismannen en kledingwasdiensten.

Zelfs na afloop van de verlofperiode is de kommer en kwel voor veel gezinnen nog niet voorbij. Het is namelijk – elk jaar opnieuw – de vraag, of je bediende(s) na de afgesproken tijd, wel weer terugkomen. Schriftelijke overeenkomsten over dienstverbanden voor bediendes bestaan hier nu eenmaal niet en menigeen maakt van deze gelegenheid dan ook gebruik om – zonder afbericht – een ‘beter’ dienstverband aan te gaan met een nieuwe werkgever.

Onze bediende A’an, kwam gelukkig keurig op tijd weer terug. Wellicht heeft haar, voor lokale begrippen, goede salaris (€ 70,- per maand, voor een zevendaagse werkweek), en het feit dat we haar tienjarige dochter, die bij haar oma in Sukabumi woont, jaarlijks een schoolbijdrage leveren, daar iets mee te maken.

Zelf zijn wij als gezin prima door deze periode heen gekomen. Het is ons wonderwel gelukt om een goede taakverdeling te maken, zodat alle huishoudelijke activiteiten vrijwel probleemloos doorgang vonden. Mijn persoonlijke bijdrage zoals regelmatig de droge was afhalen, strijken en het uitvoeren van diverse keukendiensten, viel echter niet bij iedereen binnen de familie in goede aarde. Toen mijn schoonzusters er lucht van kregen dat ik hun zusje dergelijke hand- en spandiensten verleende, werd dat mijn zwagers, die zich hier niet toe geroepen voelden, voor de voeten geworpen. Tja, het zit nu eenmaal niet in de aard van de ‘echte’ Indonesische man om zich ook maar een tel met zoiets ‘futiels’ als het huishouden te bemoeien….

Na afloop van deze verlofperiode blijkt hervatting van de dagelijkse beroepsmatige werkzaamheden vaak een probleem. Op de eerste nieuwe werkdag bleek 80 procent van de ruim honderd gemeenteraadsleden van de stad Bandung nog te schitteren door afwezigheid, en van de aanwezigen bleken er slechts twee echt weer aan het werk te zijn! Over arbeidsethos gesproken …

Glenn Abels